De koolstoftransitie: een gouden kans voor groene chemie?

De chemische industrie staat aan de vooravond van een grote transitie. Waar we verschuiven van fossiele grondstoffen naar hernieuwbare en circulaire koolstofbronnen. Waar CO₂ geen uitstootprobleem is, maar een grondstof. En die race is al begonnen, ook in het Noorden. Maar heeft Noord-Nederland het ook in zich om hierin internationaal voorop te lopen? ‘Als we die visie samen omarmen, dan wordt het ook tijd om groot te denken, te doen en Champions League voetbal te gaan spelen.’

Bijna alle producten die we dagelijks gebruiken, bestaan uit koolstofatomen. En 90% van alle chemische producten worden gemaakt van fossiele koolstofbronnen’, zegt Matthias Heinemann, hoogleraar moleculaire systeembiologie aan de Rijksuniversiteit Groningen en voormalig co-trekker van het groeifonds voorstel Future Carbon NL. ‘Daar moeten we vanaf, maar de grote vraag is: hoe halen we de koolstof die we nodig hebben voor producten uit hernieuwbare bronnen?’

Door onder andere stijgende energieprijzen, minder beschikbare grondstoffen en geopolitieke instabiliteit is
de druk op de chemische industrie enorm toegenomen. ‘Dat merken we ook echt wel om ons heen’, zegt
Tijmen Vries, Director Strategic Development van BioBTX. ‘De fabrieken die hier in Delfzijl op zoutchemie, lokale grondstoffen of goedkoop gas waren gebaseerd hebben het zwaar en sommigen zijn zelfs failliet. Ik denk dat de tijd van grote fabrieken nu wel voorbij is, want het is gewoon niet meer houdbaar.’

Daar komt nog bij dat de chemische industrie erg afhankelijk is van import. ‘Dan hebben we het niet alleen over olie of gas, maar ook over kritieke grondstoffen, zoals fosfaat’, zegt Marga Breeuwsma, Operations & Regulatory Manager van SusPhos. ‘Daarvan maken we onder andere meststoffen en onze economie is zo ingericht dat we afhankelijk zijn van fosfaat voor onze voedselproductie. Nu we dat niet meer uit Rusland kunnen importeren, zijn we in heel Europa volledig afhankelijk van fosfaat uit Marokko. Juist daarom is het ontzettend belangrijk om grondstoffen lokaal terug te kunnen winnen uit afvalstromen of te produceren uit hernieuwbare bronnen.’

Volgens Heinemann is het Noorden de uitgelezen plek voor de koolstoftransitie: ‘We hebben hier toegang tot groene energie, we hebben de ruimte en netcongestie en stikstofproblematiek zijn hier minder een issue dan in de rest van het land. We hebben hier ook minder grote fossiele spelers dan havensteden als Rotterdam en Antwerpen. Daar is verandering moeilijker, omdat de chemische bedrijven daar ook allemaal afhankelijk van elkaar zijn. Je hebt een plek nodig om de nieuwe groene chemie van de grond af aan op te kunnen bouwen en dat kan bij uitstek in Noord-Nederland.’

‘We hebben met al deze elementen samen een sterke uitgangspositie voor groene chemie in het Noorden’, zegt ook Henri Kats, programmadirecteur van Chemport Europe. ‘Het fundamentele onderzoek in de regio is daarnaast ook van wereldniveau en we hebben geweldige bedrijven als Avantium, CIRCTEC en recent SkyNRG weten aan te trekken. En we hebben overheden en chemische bedrijven die de visie van groene chemie ook nog eens omarmen en zich weten te verenigen in het Chemport ecosysteem. Daarmee hebben we wel iets wat best uniek is.’

Naast ChainCraft, worden in het Noorden meerdere groene chemiefabrieken gebouwd die de komende jaren op commerciële schaal gaan draaien. Avantium en CIRCTEC bijvoorbeeld, maar ook BioBTX. ‘Wij maken van gerecycled plastic weer chemische bouwstenen en daarmee zijn we straks de eerste fabriek in Nederland die dit doet’, aldus Vries van BioBTX. ‘We hebben nu een aannemer en alle leveranciers voor onderdelen en afnemers en de vergunningen zijn bijna rond, dus we kunnen elk moment beginnen met bouwen in Delfzijl.’

Ook voor SusPhos, een bedrijf uit Leeuwarden dat fosfaat terugwint uit as van rioolslib, staan bijna alle lichten op groen voor de bouw van de eerste fullscale demonstratiefabriek bij SNB in Moerdijk. ‘We zitten nu in de basic engineering fase, dit najaar verwachten we het definitieve akkoord en dan kunnen we beginnen met de bouw’, aldus Breeuwsma. ‘De toepassing van ons proces na de slibverbranders geeft SNB een aanzienlijke reductie in haar CO₂ footprint.’

‘Ons proces heeft geen afvalstromen en we kunnen onze twee producten tegen marktconforme prijzen aanbieden’, vervolgt Breeuwsma. ‘Van het teruggewonnen fosfaat maken we circulaire meststoffen met een nihile carbon footprint en het tweede product, een cementvervanger is volledig koolstofneutraal, dus dat is een geweldig mooi en duurzaam alternatief voor een hele energie-intensieve industrie.’

CuRe is bij lange na niet het enige bedrijf dat tegen regelgeving aanloopt. ‘Ik denk dat vergunningen op dit moment wel de grootste bottleneck zijn’, zegt ook Henri Kats van Chemport Europe. ‘We hebben het in Nederland wat dat betreft ook wel onnodig complex voor onszelf gemaakt en de afgelopen jaren is er ook veel meer een cultuur ontstaan van juridische risico’s zoveel mogelijk mijden. Maar als we een stap terugdoen, vinden we de koolstoftransitie wel allemaal belangrijk. Dus laten we dan ook toegeven dat iets nooit perfect kan gaan en uitgaan van het belang in plaats van de risico’s. Veel van deze bedrijven moeten door dit soort vertragingen weer extra financiering ophalen en dat zou niet nodig moeten zijn, want het gaat vaak ook nog eens om publiek geld.’

‘Als ondernemer is het heel frustrerend, maar ik snap aan de andere kant ook heel goed dat de gemiddelde vergunningsinstantie niet altijd die hele specialistische kennis in huis heeft’, zegt Josse Kunst van CuRe. ‘Ik heb een tijdje in Singapore gewerkt en daar kun je voor de bouw van een fabriek terecht bij een organisatie die hierin gespecialiseerd is, complexe vraagstukken uitzoekt en het hele vergunningstraject regelt. Ik denk dat we hier in het Noorden ook best baat zouden hebben bij zo’n organisatie.’

Maar los van het aanbod van circulaire producten, blijft de cruciale vraag: wil de markt er ook voor betalen? ‘Concurreren met de fossiele industrie is soms best lastig’, zegt Tijmen Vries van BioBTX. 'Potentiële klanten zijn soms nog best huiverig en een sterk fluctuerende olieprijs, en daarmee ook de prijs van plastic, helpt ook niet echt mee. In februari was plastic nog spotgoedkoop. Het is nu met het sluiten van de Straat van Hormuz veel duurder, maar dat werkt helaas niet in ons voordeel. Klanten zien het als iets tijdelijks en ze betalen in ieder geval net zoveel als de concurrent.’

‘We hebben een hele efficiënte en goedkope manier gevonden om van gerecycled polyester nieuwe producten te maken. We zien daarom veel interesse vanuit de markt, maar al die grote bedrijven zijn liever afnemers van onze producten dan investeerders of mede-investeerders. Ze willen het product, maar niet het risico’, zegt Josse Kunst van CuRe. ‘En dat zorgt voor een probleem, want om producten te verkopen, moeten we opschalen en een fabriek bouwen, waarvoor we investeerders nodig hebben. En publieke investeerders kunnen pas investeren als marktpartijen bereid zijn de eerste stap te zetten.’

‘De fossiele industrie heeft al vele decennia aan doorontwikkeling en optimalisaties achter zich, dus dat maakt het ook lastiger voor groene chemie om daar als nieuwe industrie mee te kunnen concurreren’, aldus Henri Kats van Chemport Europe. ‘Het maakt het ook lastiger om investeerders te vinden. Voor financiering is vraagcreatie nodig, en ik denk dat Nederlandse en vooral ook Europese wetgeving daar veel in kan betekenen.’

Tijmen Vries van BioBTX denkt ook dat Europese wetgeving veel kan betekenen. ‘Wet- en regelgeving die stimuleert om groene chemieproducten in de markt te zetten helpt aan alle kanten. Het creëert vraag, het helpt bedrijven om die eerste fase door te komen, financiering te vinden en fabrieken te bouwen, want mensen weten dat er een markt voor komt. Er zijn al wetten voor in de maak, maar dat is wel een complex proces. Van groene chemie maak je immers ontzettend veel verschillende producten en voor al die eindproducten heb je aparte wet- en regelgeving nodig.’

Onlangs haalde D-CRBN € 17,5 miljoen op in een Series A financieringsronde om zijn technologie verder op te schalen, industriële demonstratieprojecten uit te rollen en de weg vrij te maken voor commerciële toepassingen. ‘Wij focussen ons op de conversie van CO₂ naar waardevolle grondstoffen', zegt Ziegler. ‘Daarom werken we graag samen met bedrijven die actief zijn in Carbon Capture en met chemische bedrijven die deze grondstoffen verder kunnen verwerken tot duurzame producten.'

‘Daarnaast onderzoeken we verschillende mogelijkheden in Noord-Nederland en werken we momenteel aan een subsidieaanvraag. Groningen Seaports is bezig met de ontwikkeling van een CCU Fieldlab, waar wij mogelijk tot de eerste bedrijven behoren die onze technologie kunnen testen. Dat biedt een unieke kans om onze technologie verder op industriële schaal te valideren. Tegelijk komen we graag in contact met bedrijven die openstaan voor samenwerking rond CO₂-valorisatie en circulaire koolstofketens.’

‘CO₂ blijft er altijd en als we als Europa onze autonomie willen behouden en kijken naar een nieuw, groen verdienmodel, zullen we echt meer moeten gaan kijken naar dit soort technologieën', aldus Henri Kats. ‘De chemische industrie staat vooraan in de keten van de uiteindelijke producten die we dagelijks gebruiken en nodig hebben. Het is een industrie die voor vervuiling heeft gezorgd, maar het is ook een industrie die daarin kan veranderen. En dat moet ook, want het is een onmisbare industrie.’